جريانهايى از اين دست اندك نبود . فساد فرهنگى جامعه كه دامن منسوبان علم را نيز آلوده بود از سويى ، و استبداد و بىمايگى سلاطين كه تلقىشان از دانشمندان ، در حد آرايه‌اى براى دربار بود از سوى ديگر ، عرصه را بر شكوفايى تنگ مىكرد و همچون خوره‌اى ارزشهاى ديرينه را مىخورد . در چنان جامعه‌اى ، دور از انتظار نبود كه دانشوران حقيقى ، معرض دسايس گوناگون واقع شوند . صائن الدين هم از جملهء قربانيان آن اوضاع بود . 6 . مذهب چنان كه پيش از اين آمد ، قاضى نور اللّه شوشترى ، صائن الدين را در زمرهء عرفاى شيعه جاى مىدهد ؛ اما بايد توجه داشت كه مدارك او در اين زمينه يك بيت شعر است كه به گفتهء خود قاضى نور الله ، مورد انكار صائن الدين واقع شده است و ما نيز قرينه‌اى دالّ بر صحّت انتساب آن بيت به دو نداريم . سخن قاضى نور الله با توجه به سه قرن فاصلهء زمانى با صائن الدين و نيز گشاده‌دستى وى در انتساب بزرگان به تشيّع ، محل ترديد جدى است . آنچه را هم كه ميرزا عبد الله افندى اصفهانى ، گزارشگر ديگر قرن دوازدهم ، در شرح حال صائن الدين نوشته است كه « آل تركة أهل بيت فضلاء معروفون بالتّشيّع » « 1 » ، نمىتوان الزاما مربوط به آل تركهء قرن هشتم و نهم دانست ؛ به احتمال قوى ، منظور وى خاندان تركه در عصر خودش بوده كه عصر رسميّت يافتن مذهب شيعه در حكومت صفوى و بروز دگرگونيهاى بسيار در قلمرو مذهب ايرانيان است . ديگر ، گزارش روشنى دربارهء مذهب صائن الدين وجود ندارد و مىماند نوشته‌هاى خود او كه مهم‌ترين اسناد هستند . صائن الدين در رسالهء تحفهء علائيه كه در سال 831 هجرى براى علاء الدوله ، شاهزادهء تيمورى نوشته ، تصريح دارد كه مذهب وى و اجدادش « شافعى » است . « 2 » وى در اين

--> ( 1 ) . رياض العلماء ، ج 4 ، ص 240 . ( 2 ) . چهارده رساله ، ص 147 .